Αμάντας Μιχαλοπούλου Γιάντες

Πώς μπορεί ένα μυθιστόρημα να γίνει εστία αποκάλυψης της πολυδιάστατης φύσης ενός συγγραφέα; Πώς αναδεικνύεται μέσα στο μυθοπλαστικό αυτό σύμπαν η πολυπρόσωπη ταυτότητα του συγγραφέα; Μπορεί να συνυπάρξει ο συγγραφέας ως δημιουργός της συγκίνησης και ως κριτικός λογοτεχνίας ταυτοχρόνως μέσα στο ίδιο δημιούργημα, μέσα στο ίδιο δημιούργημά του; Τελικώς η μυθοπλασία είναι μια κλειστή, στατική εξεικόνιση και αναπαράσταση της επινόησης ή ένα κινούμενο, διαρκώς εξελισσόμενο ζωντανό σώμα, πάνω σε μια διαρκώς κινούμενη άμμο;

Είναι μερικά ερωτήματα που αναδεικνύονται με σαφήνεια μέσα από την μελέτη του βιβλίου της Αμάντας Μιχαλοπούλου Γιάντες που πρωτοεκδόθηκε το 1996 από τις εκδόσεις «Καστανιώτης». Το βιβλίο είναι ουσιαστικά μια μυθιστορηματική εκσκαφή της λογοτεχνικής σκέψης και γραφής.

Η Αθηνά, η ηρωίδα του βιβλίου, είναι μεταφράστρια. Ο αδελφός της Ηλίας, μεταπτυχιακός φοιτητής στην Αγγλία, έχει γράψει στα αγγλικά μια νουβέλα με τίτλο Θα σε χτυπήσω σαν χταπόδι με θέμα την ιστορία της οικογένειάς τους. Ζητά από την αδελφή του Αθηνά να μεταφράσει το βιβλίο. Η έκδοσή του όμως δεν θεωρείται εξασφαλισμένη από τους έλληνες εκδότες, δεδομένης της μικρής του έκτασης. Η Αθηνά μεταφράζει το βιβλίο, παράλληλα όμως γράφει και τη δική της εκδοχή για να αυξηθούν οι σελίδες του. Στην νουβέλα του Ηλία διάφορα υλικά μαγειρικής προσωποποιούνται και παίζουν το ρόλο του αφηγητή (ένας κλώνος μαϊντανού, ένα κλούβιο αβγό κ.λπ.). Στην μυθιστορηματική εκδοχή της Αθηνάς επιχειρείται μια πολυδιάστατη προσέγγιση της οικογενειακής ιστορίας αφού στην αφήγησή της εμφιλοχωρούν ποικίλες ερμηνείες και οπτικές. Η ηρωίδα Αθηνά γίνεται κριτικός της λογοτεχνίας με επίκεντρο την νουβέλα του αδελφού της, αναφέρεται επίσης στην ίδια τη μετάφραση, κρίνει επιλογές και αξιολογήσεις, σχολιάζει αφηγηματικές τεχνικές. Διεκπεραιώνει την πλοκή μέσα από μιαν αλυσίδα επινοημάτων, ανατροπών και τεκμηρίων. Η δισυπόστατη αυτή αφηγηματική δομή αναπτύσσεται κατά κεφάλαια όπου προτάσσονται αρχικώς οι αφηγήσεις της Αθηνάς, ενώ έπονται εκείνες της νουβέλας κ.ο.κ.

Καίρια σήματα της μυθιστορηματικής αυτής διαδρομής αποτελούν η σκιαγράφηση της ψυχής και του χαρακτήρα των ηρώων μέσα από μια πολυπρισματική θέαση, οι συγκρούσεις μεταξύ τους, τα πάθη, οι φιλίες, οι ερωτικές σχέσεις τους, τα ανεπούλωτα παιδικά τραύματα, οι συμπεριφορές και τα κίνητρά τους. Μέσα από την αφήγηση των οικογενειακών αυτών δομών, τριών γενεών, αναδεικνύεται η  λειτουργία της μνήμης ως βεβαιότητα, αλλά και ως πεδίο επαναπροσδιορισμού. Εντοπίζονται επίσης ως φόντο (μέσω αναδρομών, λογοτεχνικών σχολίων, λεπτής ειρωνείας και σαρκασμού), επιλεγμένα στοιχεία που φωτίζουν τις εποχές και τον τόπο των ηρώων (π.χ. Αστυπάλαια, Αγγλία κ.λπ.). Υποφώσκει μια διαχρονία στιγμιοτύπων που λειτουργεί συμπληρωματικά και κατανέμεται ισορροπημένα μέσα στο αφηγηματικό εύρος.

Ειδικότερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γραφή της Αμάντας Μιχαλοπούλου. Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι στο λογοτεχνικό corpus ενυπάρχουν διαφορετικοί τύποι γραφής. Αφορά στην μορφή του μυθιστορήματος. Από τη μια έχομε την νουβέλα, ενώ από την άλλη μια γραφή πολλών διαστάσεων. Στην νουβέλα εγγράφονται ως βάση δυναμικά στοιχεία της ταυτότητας του μαγικού ρεαλισμού, ενώ συνυπάρχουν θραυσματικά στοιχεία χιούμορ, λεπτοφυούς σάτιρας και παρωδίας. Απεναντίας στην αφήγηση της Αθηνάς η βάση είναι ο ρεαλισμός μέσα από τον οποίο διατυπώνονται στοιχεία μιας ιδιότυπης «διακειμενικότητας» (Eliot, Sarah Lucas, Δειπνοσοφιστές, κινηματογραφικές ταινίες, εικαστικές συνθέσεις κ.ά.). Τα στοιχεία αυτά λειτουργούν ως λογοτεχνικές ψηφίδες που διαλέγονται γενικότερα με την τέχνη και το φαινόμενό της. Στο πλαίσιο αυτής της πολυμορφικής συνύπαρξης συναντούμε και στοιχεία του είδους της λογοτεχνίας των τεκμηρίων (δίπολο: Δομισμός – Bloomfield και Γενετική μετασχηματιστική γραμματική – Chomsky). Γενικότερα, η δαιδαλώδης αυτή συνύπαρξη λειτουργεί αντιστικτικά από τη μια (μαγικός ρεαλισμός - ρεαλισμός) και συμπληρωματικά ως προς την πλοκή από την άλλη. Για παράδειγμα, στην αποκάλυψη του αστυνομικού μυστηρίου της δολοφονίας του πατέρα της Αθηνάς και του Ηλία, τα στοιχεία που αποκαλύπτουν τα κίνητρα του δολοφόνου (Νατάσα Σελλά) διατυπώνονται με έναν άλλο τύπο αφήγησης, εκείνης μέσω επιστολών. Οι επιστολές λειτουργούν ως καίρια στοιχεία πλοκής ή ως μονόλογοι που συμπληρώνουν την πλοκή. Με τον τρόπο αυτό δηλαδή, τόσο τα κίνητρα της δολοφονίας όσο και η εγγραφή της επιστημονικής αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο επιστημονικών σχολών είναι αναπόσπαστο κομμάτι της πλοκής. Λειτουργεί και σε ένα διαφορετικό επίπεδο, φωτογραφίζοντας τον επιστημονικό δόλο ενός εκπροσώπου της γλωσσολογικής επιστήμης (της Νατάσας Σελλά απέναντι στον Περικλή Ξένο, πατέρα της Αθηνάς και του Ηλία).

Η Αμάντα Μιχαλοπούλου εκκινεί από τις πιθανότητες. Η ίδια η ζωή δεν είναι παρά μια εγγραφή άπειρων πιθανοτήτων. Ένα γεγονός συμβαίνει μέσα από τη δομημένη τάξη της γραμμικότητας του τόπου και του χρόνου. Παρόλα αυτά, το ίδιο γεγονός θα μπορούσε να μην συμβεί ή να συμβεί με διαφορετική πρόθεση ή εξέλιξη αν οι συνθήκες ζωής επέτρεπαν μια διαφοροποίηση του συγχρονισμού. Το ίδιο συμβαίνει και στην μυθοπλασία. Η Αμάντα Μιχαλοπούλου έχει δηλαδή ως αφετηρία τη ρευστότητα, την τυχαιότητα και αβεβαιότητα των πραγμάτων. Με τον τρόπο αυτό δηλώνεται ότι και η μυθοπλασία δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια επιλογή από πιθανότητες, από τυχαίες ενδεχομένως συμβάσεις της μυθιστορηματικής πλοκής οι οποίες επιλέγονται από τον συγγραφέα για να εξυπηρετήσουν τον στόχο της γραφής. Η ρευστή αυτή πολυσημία και οι συσχετισμοί της διατρέχουν όλη την έκταση της αφήγησης.

Μέσα από το μυθιστορηματικό σύμπαν του βιβλίου αναδεικνύονται επίσης οι σχέσεις του συγγραφέα με τον αφηγητή, η επινόηση του δεύτερου συγγραφέα (Αθηνά, Ηλίας), η ειλικρίνεια των προθέσεων του συγγραφέα (για παράδειγμα στο εισαγωγικό κείμενο του βιβλίου με τίτλο Προειδοποίηση, που λειτουργεί επίσης ως αναπόσπαστο κομμάτι της μυθιστορίας, διατυπώνονται οι συγγραφικές προθέσεις), τίθεται επίσης το ζήτημα της μετάφρασης (Δύο αντίρροπες δυνάμεις. Το παραμύθι και η μετάφραση, σ. 200), αναδεικνύεται το πρόβλημα του πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα και οι πιθανότητες που θα έχει το βιβλίο του να εκδοθεί, ο τρόπος επιλογής για την έκδοση ενός βιβλίου από τους  εκδοτικούς οίκους, όπως και οι αντιθέσεις της ουσιαστικής λογοτεχνικής κριτικής με εκείνη των εκδοτικών οίκων που αντιμετωπίζουν το βιβλίο πρώτα πρώτα ως καταναλωτικό προϊόν, αναδεικνύεται τέλος ο προβληματισμός γύρω από το μέλλον του βιβλίου.  

Στο βιβλίο αυτό η Αμάντα Μιχαλοπούλου κέρδισε το στοίχημα με την αληθοφάνεια. Το Γιάντες (ευφυής και ελκυστικός ο τίτλος, φωτογραφίζει τη συμφωνία ανάμεσα στους παίχτες - συγγραφείς, την Αθηνά και τον Ηλία εν προκειμένω, έχει σχέση με την μαγειρική, έχει κέντρο τη μνήμη), δημοσιευμένο στο μέσον της δεκαετίας του ’90 συναθροίζεται ανάμεσα σε εκείνα τα βιβλία που αναζητούν νέους ορίζοντες και προσανατολισμούς στην ελληνική λογοτεχνία. Το βιβλίο συγκροτεί έναν λόγο με άλλη πνοή και ανοίγει βηματισμούς σε μια πιο εξωστρεφή σχέση της ελληνικής αφήγησης με το λογοτεχνικό φαινόμενο αλλά και τον λογοτεχνικό κοσμοπολιτισμό. Παρόλα αυτά το θεμελιώδες ζήτημα παραμένει: αυτή η νέα πνοή ποιο νέο συγκινησιακό λογοτεχνικό περιβάλλον διαμορφώνει για τον 21ο αιώνα;

ΔΕΝ ΕΓΡΑΨΑ ΓΙΑ ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΓΙΝΕΤΑΙ… ΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΣΤΙΑ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ

Κρίση Χατζηβασιλείου: Ζαχαρία, μπορώ να το πω πια με βεβαιότητα. Τα κείμενα που γράφεις είναι υποδειγματικά όχι γιατί είσαι επιμελής και προσεκτικός αναγνώστης (που είσαι ούτως ή άλλως), αλλά επειδή επικοινωνείς με τη λογοτεχνία σε όλα τα επίπεδα: στο αισθητικό, το γραμματολογικό, το ιστορικο-κοινωνικό, το διακειμενικό και το διαισθητικό. Ανέλυσες εξαντλητικά τις πολλαπλές πηγές με οποίες συνομιλεί στο "Γιάντες" η Μιχαλοπούλου, αλλά και οδήγησες το κομμάτι σου στην ουσία του βιβλίου, που είναι οι τρεις γενιές και οι οικογενειακές και προσωπικές τους σχέσεις, όπως και ο επαναπροσδιορισμός της μνήμης και διαμέσου της μνήμης. Δεν έχω τίποτε άλλο να προσθέσω - ήδη φλυαρώ. Μπράβο.

Προσωπικό μήνυμα από τον Μηνά: Αγαπητέ φίλε, για μια φορά ακόμη  το κείμενό σου είναι για σεμινάριο, όπως θα διαπιστώσεις αύριο, είμαι βέβαιος, από τα σχόλια του διδάσκοντα. Θα ήθελα να επισημάνω κάτι, και πιστεύω να καταλαβαίνεις ότι το κάνω καλοπροαίρετα γνωρίζοντας ότι επιθυμείς να προσεγγίσεις, ταπεινά, το τέλειο, ή και να το φθάσεις. Ασφαλώς η Μιχαλοπούλου κάνει λόγο για ρευστότητα, κυρίως για το τυχαίο, και για αβεβαιότητα, και, ασφαλώς δίνει κάποια δόση φιλοσοφικών θεμάτων -ερωτημάτων, έστω και σε απλουστευμένη, όχι απλοϊκή μορφή. Όμως, η θεωρία των πιθανοτήτων και το Χάος, δεν εκκινούν από τη Φιλοσοφία και την Επιστημολογία, ή φιλοσοφία της επιστήμης, όπως αναφέρεται στο κείμενό σου. Οι Πιθανότητες, η θεωρία των-, είναι μαθηματική θεωρία διαδικασιών που εμπεριέχουν την αβεβαιότητα. Το 1930 άρχισε η σοβαρή αντιμετώπιση του αντικειμένου από τους μαθηματικούς. Είναι κλάδος  των Μαθηματικών. Το Χάος έχει  παρουσία στη Φυσική και τα Μαθηματικά. Αφορά φαινόμενα και  για τα οποία δεν είναι δυνατό να προβλεφθεί πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση όταν οι αρχικές συνθήκες μεταβάλλονται ελάχιστα. Τα αποτελέσματα που προκύπτουν με αυτό τον τρόπο είναι παραδείγματα χαοτικής συμπεριφοράς. 

Πολύ φιλικά

Μηνάς

Απάντησή μου στον Μηνά

Αγαπητέ μου Μηνά σε ευχαριστώ πολύ για τα καλά σου λόγια. Συμφωνώ με όσα λες. Η διατύπωση μάλλον στο κείμενό μου ήταν άστοχη. Θέλω να πω για τις πιθανότητες  και για το χάος ότι αποτελούν στοιχεία που γίνονται εστία φιλοσοφικού προβληματισμού. Κατά τα άλλα να είσαι απολύτως ελεύθερος απέναντί μου. Μην έχεις συστολές να πεις οτιδήποτε και με όποιον τρόπο θέλεις να το πεις. Είναι σημαντικό γιατί με βοηθάς. Είναί αυτονόητη η καλή σου προαίρεση. Επί τη ευκαιρία, πολύ καλό το κείμενό σου.